Ngứa hậu môn: Căn nguyên và điều trị

I.  Đại cương

        Ngứa hậu môn là một thuật ngữ xuất phát từ tiếng Latin “itchy anus”, bao gồm tất cả các tình trạng gây ra ngứa và kích thích ở vùng da quanh hậu môn. Ca bệnh đầu tiên được mô tả bởi người Ai Cập cổ đại và cho đến nay vẫn tiếp tục là một trong những lý do phổ biến khiến bệnh nhân đến khám chuyên khoa Da liễu.

Mặc dù có rất nhiều căn nguyên gây ra ngứa hậu môn, tuy nhiên, cần xác định rõ các căn nguyên có thể điều trị cũng như loại trừ các bệnh lý ác tính là điều quan trọng nhất với bác sỹ Da liễu.

Bệnh có thể gặp ở tất cả các nhóm tuổi, nhưng phổ biến nhất từ 30- 50 tuổi và nam giới.

II.  Căn nguyên

         Theo nguyên nhân, ngứa hậu môn chia thành hai nhóm: thứ phát (chiếm khoảng 75% các trường hợp) và nguyên phát (vô căn).

• Ngứa hậu môn thứ phát: ẩm ướt quá mức, nhiễm trùng, viêm, bệnh lý hệ thống, u (neoplasms) và bệnh lý khác của hậu môn- trực tràng.
• Ngứa hậu môn nguyên phát: hay còn gọi là ngứa hậu môn chưa rõ nguyên nhân (vô căn).

1.     Ngứa hậu môn thứ phát

1.1.   Ẩm ướt quá mức

       Sự kết hợp giữa ẩm ướt quá mức với rò rỉ dịch phân vào vùng da quanh hậu môn (do tăng tiết mồ hôi tại chỗ, hoạt động thể dục thể thao, sa búi trĩ, túi da thừa, rò hoặc nứt kẽ hậu môn) khiến cho bệnh nhân cảm giác vùng da hậu môn không sạch, từ đó dẫn đến việc vệ sinh quá mức: chà rửa mạnh vùng da hậu môn khi tắm hoặc sử dụng khăn gạc y tế để lau sau khi đi đại tiện. Hậu quả là gây chấn thương, xây xước vùng da quanh hậu môn và làm ngứa nặng lên. Ngoài ra, việc sử dụng khăn ướt để vệ sinh hậu môn có thể làm vấn đề ngứa hậu môn trở nên trầm trọng hơn do khăn ướt có thể chứa một số hóa chất, bao gồm cồn và các chất làm se khác, có thể gây hại đặc biệt cho vùng da quanh hậu môn vốn đã bị tổn thương. Chính vòng xoắn bệnh lý này làm cho ngứa hậu môn ngày càng nặng và khó điều trị.

       Một số yếu tố ảnh hưởng hoặc làm nặng bệnh như: uống nhiều caffein, rượu, ăn đồ cay nóng, tiêu chảy.

1.2.   Nhiễm trùng

       Các căn nguyên nhiễm trùng gây ngứa hậu môn đã được biết rõ như: nấm Candida, vi khuẩn Streptococci, Corynebacterium minutissimum (erythrasma), ký sinh trùng (giun kim- Enterobius vermicularis), virus (HSV, HPV),...

• Nấm Candida: nguyên nhân thường gặp, có thể chiếm tới 10% các căn nguyên gây ngứa hậu môn, đặc biệt ở người béo phì và người cao tuổi. Các yếu tố nguy cơ khác như: mặc quần lót quá chật, suy giảm miễn dịch, dùng thuốc kháng sinh kéo dài. Biểu hiện lâm sàng là các dát, mảng đỏ da, ướt, ở vùng da quanh hậu môn, với tổn thương mụn nước hoặc mụn mủ vệ tinh đặc trưng. Điều trị bằng thuốc kháng nấm bôi tại chỗ (dạng bột hoặc lotion), kháng nấm uống (fluconazole trong một số trường hợp nặng).
• Một số căn nguyên vi khuẩn như: Streptococci, Corynebacterium minutissimum ít gặp hơn, thường không phát hiện được bằng nuôi cấy.
• Giun kim (Enterobius vermicularis): là một trong những nguyên nhân hay gặp gây ngứa hậu môn ở trẻ em, hiếm gặp ở người trưởng thành. Có thể phát hiện giun hoặc trứng giun kim bằng cách soi phân hoặc tìm ở vùng nếp gấp da hậu môn vào thời điểm sáng sớm. Điều trị bằng vệ sinh môi trường kết hợp albendazole hoặc mebendazole.
• Ngứa hậu môn cũng có thể là triệu chứng trong nhiều bệnh lý lây truyền qua đường tình dục, trong đó có herpes sinh dục hậu môn và sùi mào gà. Khai thác kỹ tiền sử quan hệ tình dục và khám bạn tình là một yếu tố quan trọng giúp hỗ trợ chẩn đoán và điều trị.

1.3.  Bệnh lý viêm

      Viêm hệ thống có thể biểu hiện ngứa ở nhiều vùng da khác nhau trên cơ thể, trong đó có da vùng hậu môn. Do đó, cần thiết hỏi kỹ và thăm khám các vùng da khác để tìm nguyên nhân. Các bệnh lý viêm hệ thống có thể biểu hiện ngứa hậu môn gồm có: viêm da cơ địa, vảy nến, lichen xơ teo,...

• Vảy nến: là bệnh lý viêm hệ thống mạn tính tự phát, lâm sàng là các dát, mảng đỏ, ranh giới rõ với da lành, trên có các vảy da dày trắng, khô, hình ảnh tương tự cánh bướm hoặc “ngọn lửa đảo ngược” ở vùng hậu môn ngoài hoặc cùng cụt. Khoảng 5-8% các bệnh nhân ngứa hậu môn đến khám tại trung tâm phẫu thuật hậu môn- trực tràng có tổn thương vảy nến ở hậu môn ngoài. Điều trị bằng corticoids bôi tại chỗ, calcipotriol, salicylic acid, chiếu tia UVB,...
• Viêm da cơ địa: bản chất là đáp ứng viêm- miễn dịch với các dị nguyên lạ, thường biểu hiện là các dát đỏ, khô, bong vảy da trắng mỏng, có thể kèm theo xây xước da do ngứa gãi nhiều. Nhiều loại hợp chất đã được xác định là căn nguyên gây khởi phát và nặng bệnh như: chất tẩy rửa quần áo, kem bôi da gây dính hoặc lan vào vùng da quanh hậu môn. Việc quan trọng nhất trong điều trị là cần xác định và tránh tiếp xúc với các chất kích thích này. Việc sử dụng corticoids bôi hoặc thuốc tê bôi có thể gây khó khăn trong xác định căn nguyên gây nặng bệnh.
• Lichen xơ teo: là tình trạng viêm mạn tính tự phát thường hay gặp hơn ở nữ giới. Biểu hiện là các mảng da trắng, teo, thay đổi nếp nhăn da ở vùng môi lớn, da quanh hậu môn. Điều trị bằng corticoids bôi tại chỗ, thường đáp ứng sau 6-8 tuần điều trị. Một số trường hợp không đáp ứng với điều trị cần sinh thiết để loại trừ ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC).

1.4.  Bệnh lý khối u

     Bất kỳ bệnh lý u tân sản vùng hậu môn hoặc quanh hậu môn đều có biểu hiện ngứa hậu môn. Có đến một nửa số bệnh nhân mắc bệnh Paget hoặc Bowen ở hậu môn có ngứa. Cần sinh thiết trong các trường hợp nghi ngờ để chẩn đoán và điều trị sớm cho bệnh nhân.

• Bệnh Paget: ung thư biểu mô tuyến rất hiếm gặp, đỉnh mắc bệnh thường xảy ra quanh 70 tuổi. Cần nội soi trực tràng để phát hiện sớm các ung thư biểu mô tiềm ẩn kèm theo. Điều trị bằng phẫu thuật cắt rộng và hoặc xạ trị. Tuy nhiên, tỷ lệ tái phát cao (37-100%).
• Bệnh Bowen (tên gọi khác là tân sản nội bì hậu môn độ 3): thường liên quan đến HPV và sùi mào gà. Chỉ có khoảng 5% bệnh nhân tiến triển thành ung thư. Điều trị bằng 5FU hoặc imiquimode bôi tại chỗ, phẫu thuật, laser.

1.5.  Bệnh hệ thống

     Một số bệnh lý hệ thống có thể biểu hiện ngứa toàn thân trong đó có da quanh hậu môn, như: thiếu máu thiếu sắt, suy thận mạn giai đoạn cuối, bệnh lý gan ứ mật,... Điều trị nguyên nhân (nếu có) hoặc sử dụng thuốc chống trầm cảm (sertraline), giảm đau (gabapentin) hoặc dầu trẻ em trong một số trường hợp không điều trị được căn nguyên.

1.6.  Các bệnh lý của hậu môn trực tràng

Có nhiều bệnh lý của vùng hậu môn trực tràng gây ra tình trạng ngứa hậu môn như: Trĩ, rò hậu môn, nứt kẽ hậu môn, sa trực tràng và các bệnh lý viêm ruột

2.   Ngứa hậu môn nguyên phát

     Ngứa hậu môn nguyên phát là chẩn đoán loại trừ trong trường hợp không tìm được nguyên nhân gây ngứa hậu môn. Cần khai thác kỹ để loại trừ các yếu tố có thể là nguyên nhân khởi phát hoặc gây ngứa hậu môn như: vệ sinh hậu môn quá mức hoặc vệ sinh không đầy đủ, da vùng quanh hậu môn quá ẩm ướt do đổ mồ hôi nhiều, thói quen mặc quần lót chật, đi ngoài phân lỏng, tiểu không tự chủ, chất màu, nước hoa, thức ăn hoặc các dung dịch vệ sinh không phù hợp,...

Bảng 1. Các nguyên nhân thường gặp của ngứa hậu môn thứ phát

III.  Chẩn đoán

     Chẩn đoán nguyên nhân dựa vào lâm sàng, khai thác tiền sử, bệnh sử của bệnh nhân cũng như thói quen vệ sinh và các bệnh lý kèm theo.

Một số trường hợp nghi ngờ có thể sinh thiết để khẳng định chẩn đoán.

IV.   Điều trị

Điều trị dựa vào nguyên nhân:

• Loại bỏ nguyên nhân hoặc các yếu tố làm nặng bệnh trong các trường hợp ngứa hậu môn thứ phát.
• Đối với ngứa hậu môn nguyên phát, có thể điều trị triệu chứng bằng các thuốc giảm ngứa, giảm đau như: sertraline, gabapentin, lidocain bôi, .... kết hợp vệ sinh tại chỗ nhằm giữ vùng da quanh hậu môn khô, thoáng.

V.  Phòng bệnh

• Cần tư vấn và giáo dục bệnh nhân để hạn chế tái phát và nâng cao chất lượng cuộc sống người bệnh.
• Vệ sinh vùng da quanh hậu môn đúng cách, không chà xát mạnh và không lạm dụng các dung dịch rửa vệ sinh hoặc gạc y tế.
• Phát hiện và điều trị sớm các bệnh lý hậu môn- trực tràng nếu có.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.     Parswa Ansari. Pruritus ani. Clin Colon Rectal Surg. 2016;29:38-42.

2.     Kapil S., Laurence L., Robin K.S. Anal itching. BMJ.2016;355.

3.     Matas J. and Audrius D. Evaluation, management and future perspectives of anal pruritus: a narrative review.European Journal of Medical Research.2023;28:57.

4.     Albuquerque A. Anal pruritus: Don’t look away. World J Gastrointest Endosc. 2024; 16(3): 112-116.

Viết bài: BSCKII. Ngô Minh Thảo, TS.BS. Phạm Thị Minh Phương, PGS.TS. Phạm Thị Lan - Nhóm chuyên môn các nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục (STIs)

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội