Chàm đồng tiền: Nhận biết và điều trị đúng cách

Chàm đồng tiền, còn gọi là viêm da dạng đồng tiền, viêm da dạng đĩa hoặc nummular/discoid eczema, là một bệnh viêm da mạn tính, dễ tái phát. Bệnh đặc trưng bởi các mảng viêm da hình tròn hoặc bầu dục giống đồng xu, có thể khô bong vảy hoặc rỉ dịch, thường rất ngứa. Bệnh không lây. Bản chất không phải nhiễm nấm, nhưng dễ bị nhầm với nấm da thân mình nếu chỉ nhìn hình dạng tổn thương.

Chàm đồng tiền là gì?

• Tổn thương điển hình là mảng viêm da ranh giới khá rõ, hình tròn hoặc bầu dục.

• Vị trí thường gặp: cẳng chân, cẳng tay, mu bàn tay; đôi khi ở thân mình.

• Bệnh hay gặp hơn ở người da khô, cơ địa dị ứng

• Diễn tiến theo đợt: bùng phát, cải thiện rồi tái phát khi da tiếp tục khô, nứt hoặc bị kích thích.

• Không nên chẩn đoán “chàm” cho mọi tổn thương dạng vòng. Khi bờ tổn thương hoạt động, vảy ngoại vi rõ, lan ly tâm hoặc điều trị không đáp ứng, cần loại trừ nấm trước khi dùng corticosteroid bôi.

Nguyên nhân và yếu tố khởi phát là gì?

Nguyên nhân chính xác chưa được xác định hoàn toàn. Cơ chế nổi bật là suy yếu hàng rào bảo vệ da: lớp lipid bề mặt giảm, da mất nước qua thượng bì nhiều hơn, trở nên khô, nứt, ngứa và dễ bị kích thích. Gãi, chất tẩy rửa, dị nguyên, vi sinh vật hoặc sang chấn nhỏ có thể kích hoạt phản ứng viêm.

Các yếu tố thường gặp:

• Da khô, thời tiết lạnh, độ ẩm thấp, tắm nước nóng hoặc tắm quá lâu.

• Xà phòng tẩy mạnh, dung môi, hóa chất nghề nghiệp, len hoặc vải thô.

• Vết trầy xước, côn trùng cắn, bỏng nhẹ hoặc nhiễm trùng da tại chỗ.

• Viêm da cơ địa, viêm mũi dị ứng, hen phế quản, viêm da tiếp xúc.

• Viêm da ứ trệ, giãn tĩnh mạch, phù chi dưới hoặc tuần hoàn ngoại biên kém.

• Căng thẳng kéo dài, uống rượu nhiều và một số thuốc có thể làm khô da.

• Bội nhiễm, đặc biệt liên quan tụ cầu vàng, có thể làm tổn thương rỉ dịch, đau, đóng vảy tiết và khó kiểm soát hơn.

Dấu hiệu nhận biết là gì?

• Giai đoạn sớm: nhiều sẩn nhỏ hoặc mụn nước li ti, ngứa, sau đó liên kết thành mảng.

• Giai đoạn cấp: mảng đỏ hoặc hồng, phù nhẹ, rỉ dịch, vảy tiết.

• Giai đoạn bán cấp/mạn: mảng khô, bong vảy, dày da do gãi.

• Kích thước thường từ 1-10 cm; đa số hình tròn hoặc bầu dục.

• Màu sắc tùy nền da và giai đoạn bệnh: đỏ, hồng, nâu, tím sẫm hoặc tăng/giảm sắc tố sau viêm.

• Ngứa là triệu chứng nổi bật; có thể kèm nóng rát, châm chích hoặc mất ngủ.

• Da giữa các mảng thường khô, dễ kích ứng.

• Dấu hiệu gợi ý nhiễm trùng: vảy tiết vàng mật ong, rỉ dịch đục, đau, sưng, nóng, chảy mủ, đỏ lan nhanh hoặc sốt.

Cần phân biệt và xét nghiệm gì?

Các bệnh thường giống chàm đồng tiền:

• Nấm da thân mình: mảng hình vòng, bờ hoạt động, vảy ngoại vi, xu hướng lan ly tâm.

• Vảy nến: mảng đỏ ranh giới rõ, vảy trắng bạc, thường ở khuỷu, gối, da đầu.

• Viêm da tiếp xúc: liên quan kim loại, hương liệu, chất bảo quản, thuốc bôi hoặc hóa chất.

• Viêm da cơ địa: tiền sử cá nhân/gia đình có bệnh dị ứng, da khô lan tỏa.

• Viêm da ứ trệ: tổn thương cẳng chân kèm phù, giãn tĩnh mạch, thay đổi sắc tố.

• Chốc hóa trên nền viêm da: đóng vảy tiết vàng, rỉ dịch, đau hoặc lan nhanh.

Bác sĩ chỉ định xét nghiệm theo tình huống:

• Soi/cạo vảy tìm nấm KOH hoặc nuôi cấy nấm khi tổn thương dạng vòng, bờ vảy rõ, không đáp ứng hoặc trước khi dùng corticoid nếu nghi ngờ.

• Nuôi cấy vi khuẩn khi có rỉ dịch, vảy tiết vàng, đau, mủ hoặc lan nhanh.

• Test áp bì khi bệnh mạn tính, tái phát, khó kiểm soát hoặc phân bố gợi ý viêm da tiếp xúc.

• Sinh thiết da không làm thường quy, nhưng hữu ích nếu tổn thương đơn độc, dai dẳng hoặc không điển hình.

Điều trị như thế nào?

Mục tiêu điều trị là giảm viêm, giảm ngứa, kiểm soát nhiễm trùng nếu có, phục hồi hàng rào da và giảm tái phát.

Phục hồi hàng rào da

• Dùng dưỡng ẩm dạng kem hoặc mỡ, không mùi, ít gây kích ứng.

• Bôi nhiều lần mỗi ngày, đặc biệt ngay sau tắm khi da còn hơi ẩm.

• Nhấn mạnh dưỡng ẩm là nền tảng hỗ trợ điều trị, không phải bước phụ.

• Tắm ngắn bằng nước ấm; tránh nước nóng, xà phòng có tính tẩy mạnh và chà xát.

Kiểm soát viêm tại chỗ

• Corticosteroid bôi là lựa chọn thường dùng trong đợt bùng phát.

• Chọn hoạt lực theo vị trí, độ dày tổn thương, tuổi, diện tích da bệnh và nguy cơ tác dụng phụ.

• Tổn thương ở thân mình hoặc chi thường cần hoạt lực trung bình đến mạnh trong thời gian ngắn, sau đó giảm dần.

• Vùng da mỏng, nếp gấp hoặc điều trị duy trì có thể cân nhắc tacrolimus/pimecrolimus.

• Cần ghi rõ số lần bôi, thời gian dùng, vùng bôi và thời điểm tái khám; tránh để người bệnh tự dùng thuốc phối hợp corticoid-kháng nấm-kháng sinh kéo dài.

Xử trí tình trạng nặng

• Tổn thương rỉ dịch nhiều có thể cần chăm sóc làm khô hoặc băng ẩm ngắn hạn theo chỉ định.

• Nếu có nhiễm khuẩn thứ phát, chọn kháng sinh bôi hoặc uống theo mức độ và nguy cơ kháng thuốc tại địa phương.

• Kháng histamin an thần có thể hỗ trợ giấc ngủ khi ngứa nhiều về đêm, nhưng không thay thế thuốc kháng viêm và dưỡng ẩm.

• Bệnh lan rộng hoặc kháng trị cần đánh giá lại chẩn đoán, tuân thủ, yếu tố tiếp xúc, nấm da và bội nhiễm. Có thể cân nhắc quang trị liệu UVB dải hẹp hoặc thuốc toàn thân dưới theo dõi chuyên khoa.

Làm gì để phòng ngừa tái phát?

• Dưỡng ẩm hằng ngày kể cả khi da đã ổn định.

• Dùng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, không mùi.

• Tránh tắm nước nóng, chà xát mạnh và để da quá khô.

• Mặc quần áo mềm, thoáng; tránh len, vải thô, quần áo bó sát khi đang bùng phát.

• Đeo găng phù hợp khi rửa chén, giặt giũ, làm vườn hoặc tiếp xúc hóa chất.

• Cắt móng tay ngắn, giảm gãi; xử trí sớm mất ngủ do ngứa.

• Kiểm soát viêm da ứ trệ, phù chân hoặc giãn tĩnh mạch nếu tổn thương tập trung ở chi dưới.

• Tìm và tránh dị nguyên đã được xác định bằng test áp bì.

• Giảm stress, hạn chế rượu bia nếu đây là yếu tố làm bệnh bùng phát.

Khi nào cần tái khám sớm?

Người bệnh nên khám chuyên khoa da liễu khi:

• Mảng tròn ngứa, bong vảy hoặc rỉ dịch kéo dài, không chắc là chàm hay nấm.

• Tổn thương lan rộng nhanh, đau, sưng, chảy mủ, đóng vảy tiết vàng hoặc kèm sốt.

• Ngứa gây mất ngủ, ảnh hưởng sinh hoạt hoặc gãi nhiều gây trầy xước.

• Không cải thiện sau điều trị

• Bệnh tái phát nhiều lần, nghi ngờ viêm da tiếp xúc hoặc tổn thương ở chi dưới kèm phù/giãn tĩnh mạch.

• Đang tự dùng thuốc bôi phối hợp kéo dài hoặc có dấu hiệu teo da, giãn mạch, rạn da do corticoid.

Thông điệp chính

• Chàm đồng tiền là bệnh viêm da dạng mảng tròn, ngứa, dễ tái phát nhưng không lây.

• Da khô và hàng rào da suy yếu là trục chính cần điều trị.

• Cần loại trừ nấm da khi hình thái dạng vòng hoặc điều trị không đáp ứng.

• Dưỡng ẩm đúng cách, corticosteroid bôi hợp lý, xử trí nhiễm trùng và tìm yếu tố tiếp xúc giúp kiểm soát bệnh bền vững hơn.

 Tài liệu tham khảo chính

1. DermNet New Zealand. Discoid eczema.

2. Hardin CA, Love LW, Saleh HM, Farci F. Nummular Dermatitis. StatPearls. Updated 2024.

3. American Academy of Dermatology. Nummular eczema: Symptoms, causes, diagnosis and treatment, self-care.

4. Leung AKC, Lam JM, Leong KF, Leung AAM, Wong AHC, Hon KL. Nummular Eczema: An Updated Review. Recent Pat Inflamm Allergy Drug Discov. 2020;14(2):146-155.

5. Jiamton S, Tangjaturonrusamee C, Kulthanan K. Clinical features and aggravating factors in nummular eczema in Thais. Asian Pac J Allergy Immunol. 2013;31(1):36-42.

Viết bài: BS.CKII Thân Trọng Tùy – Khoa Khám bệnh

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội