Trường hợp hiếm gặp: Zona và Thủy đậu khởi phát dồng thời

 1. Tổng quan

Bệnh zona thần kinh (Herpes zoster)và bệnh thủy đậu đều do virus Varicella Zoster (VZV) gây ra. Sau khi bị thủy đậu, virus này thường tồn tại trong cơ thể ở trạng thái "ngủ đông" trong nhiều năm tại các hạch thần kinh. Khi gặp điều kiện thuận lợi như cao tuổi, cơ thể suy giảm miễn dịch, suy nhược, mắc các bệnh lý ung thư… virus tái hoạt động, gây ra những biểu hiện của bệnh zona thần kinh.

Biểu hiện của thủy đậu là xuất hiện các tổn thương mụn nước nhỏ đơn độc trên nền da đỏ thường mọc đầu tiên ở đầu, mặt sau đó lan ra toàn thân. Toàn trạng bệnh nhân có thể sốt, mệt mỏi. Trong khi đó, dấu hiệu ban đầu của bệnh zona thần kinh là người bệnh có dấu hiệu đau mỏi theo dây thần kinh. Sau đó cơ thể xuất hiện những mụn nước trên nền da đỏ trong vòng 7-10 ngày và đóng vảy, phân bố thành chùm, phân theo dây thần kinh ở một bên cơ thể, không lan tỏa toàn thân như thủy đậu.

Virus Varicella zoster (VZV) gây bệnh thủy đậu chủ yếu ở trẻ em, và một số ít trường hợp người lớn cũng bị thủy đậu. Zona thần kinh chủ yếu xảy ra ở người lớn do sự tái hoạt nội sinh của VZV tiềm ẩn. Cho đến nay, thủy đậu và zona thần kinh hiếm khi được báo cáo đồng thời ở một bệnh nhân. Trong bài viết này, chúng tôi báo cáo một trường hợp hiếm gặp biểu hiện đồng thời cả thủy đậu và herpes zoster ở một trẻ nam 4 tuổi với tiền sử khỏe mạnh.

2. Báo cáo ca bệnh

Trẻ nam 4 tuổi, tiền sử khỏe mạnh, phát triển tâm thần và thể chất bình thường. Theo lời kể của mẹ trẻ, cách vào viện 5 ngày, trẻ xuất hiện đau rát nhiều vùng lưng và bụng bên phải, xuất hiện mụn nước, bọng nước tập trung thành chùm trên nền dát đỏ kích thước khoảng 10 x 20 cm ở vùng lưng và bụng bên phải. Sau 3 ngày, trẻ xuất hiện thêm các tổn thương mụn nước riêng rẽ, kích thước 0.5 – 1cm đầu tiên ở vùng đầu và mặt, sau đó rải rác khắp tay chân thân mình, trẻ có sốt 38 -39 độ, mệt mỏi, quấy khóc nhiều. Mẹ đưa trẻ đi khám tại bệnh viện Da liễu Trung ương và có chỉ định nhập viện. Gia đình trẻ có chị gái 8 tuổi có tổn thương zona vùng liên sườn phải, phát bệnh sau bệnh nhân 4 ngày. Về tiền sử bản thân, trẻ chưa từng mắc bệnh thủy đậu trước đấy, không có bất kỳ tiền sử gợi ý về suy giảm miễn dịch. Trẻ được tiêm chủng đúng lịch theo chương trình tiêm chủng quốc gia và chưa được tiêm phòng vắc-xin thủy đậu. Tuy nhiên, mẹ trẻ có tiền sử mắc thủy đậu khi đang mang thai trẻ lúc 8 tháng, không được dùng thuốc điều trị gì.

Trẻ được chỉ định xét nghiệm tế bào học 2 vị trí: một tại tổn thương mụn nước zona vùng lưng phải, một tại tổn thương mụn nước riêng rẽ vùng mặt. Hai vị trí đều có hình ảnh tế bào gai lệch hình và đa nhân khổng lồ.

Trẻ được chẩn đoán mắc đồng thời zona vùng liên sườn phải và thủy đậu. Các xét nghiệm về chức năng gan thận trong giới hạn bình thường. Ngoài ra, xét nghiệm test nhanh HIV của trẻ cũng ẩm tính. Bệnh nhân được điều trị bằng acyclovir đường uống và các thuốc điều trị triệu chứng (thuốc giảm đau, hạ sốt, bù dịch và thuốc kháng histamine). Sau 2 ngày điều trị, trẻ hết sốt, vùng ngực lưng phải không đau, toàn trạng ổn định và các tổn thương mụn nước trên da khô dần và không xuất hiện tổn thương mới.

3. Bàn luận

Bokay là người đầu tiên ghi nhận mối liên quan giữa 2 bệnh Zona và thủy đậu. Kể từ khi ông quan sát, nhiều trường hợp tương tự đã được báo cáo xuất hiện tổn thương thủy đậu sau khi tiếp xúc gần với những người mắc bệnh zona thần kinh (1). VZV gây bệnh thủy đậu chủ yếu ở trẻ em và một số ít trường hợp người lớn cũng bị thủy đậu. Zona thần kinh chủ yếu xảy ra ở người lớn do sự tái hoạt nội sinh của VZV tiềm ẩn. Cho đến nay, thủy đậu và zona thần kinh hiếm khi được báo cáo đồng thời ở một bệnh nhân. Một số tác giả đã báo cáo ca bệnh khởi phát đồng thời thủy đậu và zona. Năm 2020, Sara Memarian đã báo cáo 1 trường hợp khởi phát đồng thời zona thần kinh và thủy đậu ở trẻ nam 4 tuổi có tiền sử khỏe mạnh ở Iran (2). Guangcheng Xie và cộng sự cũng báo cáo ca bệnh nam giới 44 tuổi tiền sử khỏe mạnh khởi phát đồng thời cả zona thần kinh và thủy đậu với kiểu gen type J ở Trung Quốc (3). Năm 2022, SK Saha và cộng sự báo cáo ca bệnh khởi phát zona thần kinh và thủy đậu đồng thời ở một bé gái 14 tuổi có tiền sử khỏe mạnh ở Bangladesh (4)

Fleming DM và cộng sự đã mô tả bệnh thủy đậu thường gặp ở nhóm tuổi 0 -14 và không có sự khác biệt về giới tính. Tuy nhiên, tỷ lệ mắc bệnh zona thần kinh cao nhất ở nhóm tuổi từ 65 trở lên và nhiều hơn ở nữ (5). Suy giảm miễn dịch qua trung gian tế bào chống lại virus dường như là nguyên nhân gây ra tái hoạt VZV dẫn tới biển hiện bệnh zona thần kinh. Điều này có thể giải thích nguy cơ mắc zona thần kinh tăng lên ở người cao tuổi và đặc biệt là ở những người có tình trạng suy giảm miễn dịch do các bệnh mãn tính hoặc đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch. Cơ chế gây ra biểu hiện đồng thời của bệnh thủy đậu và zona thần kinh vẫn chưa được biết rõ, tuy nhiên, một giả thuyết đang được thảo luận là nhiễm virus ban đầu trong quá trình nhiễm trùng tiên phát có thể ảnh hưởng đến các hạch cảm giác với sự nhân lên nhanh chóng của virus bên trong hạch gây biểu hiện zona đồng thời.

Tuy nhiên, bệnh nhân của chúng tôi là trẻ nam 4 tuổi với tiền sử hoàn toàn khỏe mạnh, độ tuổi này rất ít gặp khởi phát bệnh zona thần kinh, kết quả khám lâm sàng cũng như xét nghiệm ban đầu không cho thấy bất kỳ dấu hiệu nào của tình trạng suy giảm miễn dịch (chức năng gan thận bình thường, test nhanh HIV âm tính, XQ ngực thẳng chưa phát hiện bất thường). Theo tiến triển của bệnh nhân này, biểu hiện ban đầu là zona thần kinh vùng mạn sườn phải với tiền triệu đau nhức tại chỗ và sau đó mọc mụn nước tập trung thành chùm, có thể do bệnh nhân đã tiếp xúc với virus VZV trong bào thai khi mẹ có tiền sử mắc thủy đậu ở tháng thứ 8 thai kì. Sau 3 ngày khởi phát zona thần kinh, trẻ xuất hiện thêm các tổn thương mụn nước lõm rải rác vùng mặt đầu, sau đó lan khắp toàn thân với toàn trạng có sốt 38 -39 độ, là biểu hiện điển hình của bệnh thủy đậu.

Bệnh zona thần kinh có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm, bao gồm tổn thương mắt và giác mạc, tổn thương da, đau dây thần kinh sau zona, mất thính giác, liệt thần kinh sọ… trong đó đau sau Zona là biến chứng thường gặp nhất. Nguy cơ để lại di chứng sau zona thần kinh là tuổi cao, giới tính nữ, tình trạng suy giảm miễn dịch, bệnh tự miễn, hen suyễn, tiểu đường, hút thuốc lá, thiếu cân, béo phì, v.v (6). Bệnh nhân của chúng tôi đã hồi phục rất tốt mà không gặp bất kỳ biến chứng nào khi điều trị, trẻ không có bất kỳ phàn nàn nào về chứng đau dây thần kinh sau Zona. Điều này có thể được giải thích bởi tuổi bệnh nhân còn trẻ và không có bất kỳ bệnh lý nào liên quan đến suy giảm miễn dịch.

4. Kết luận

Khởi phát đồng thời zona thần kinh và thủy đậu có thể gặp trên một bệnh nhân. Các báo cáo ca bệnh tương tự cũng được báo cáo trên các tạp chí trên thế giới. Tình trạng này có thể khó kiểm soát nhưng thật may mắn bệnh nhân của chúng tôi đáp ứng tốt với điều trị, không để lại di chứng.

Tài liệu tham khảo

1.       Bokay V (1892) Quoted by John Alymeda (1942) Post Graduate Medical Journal 18(203):175-177

2.       Sara Memarian, Mahmoud Khodabandeh, Behdad Gharib. The Very Rare Concurrency of Herpes Zoster and Varicella in a 4-Year-Old Boy. Int J Pediatr. 2020; 8(6): 114257-428. doi: 10.22038/ijp.2020.46220.3765

3.       Guangcheng Xie, et al. An adult co-presented with varicella and herpes zoster caused by varicella zoster virus genotype J, China: a case report. BMC Infect Dis. 2020;20(1):454. doi: 10.1186/s12879-020-05192-3.

4.       SK Saha, et al. Simultaneous Occurrence of Herpes Zoster and Chickenpox in a Patient - A Case Report. Bangabandhu Sheikh Mujib Med. Coll. J. 2022;1(1):03-07. doi: https://doi.org/10.3329/bsmmcj.v1i1.68459

5.       Fleming DM, Cross KW, Cobb WA, et al. Gender difference in the incidence of shingles. Epidemiol Infect. 2004;132(1):1-5. doi: 10.1017/s0950268803001523

6.       Michał Oleszko, et al. Herpes Zoster: Risk Factors for Occurrence, Complications, and Recurrence with a Focus on Immunocompromised Patients. Diseases. 2025;13(3):71. doi: 10.3390/diseases13030071

Viết bài: THS.BSNT Nguyễn Thị Thảo Nhi - Khoa Điều trị bệnh da tổng hợp

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội