Viêm da cơ địa ở trẻ em: Những sai lầm trong chăm sóc có thể khiến bệnh nặng hơn

Viêm da cơ địa là bệnh viêm da mạn tính thường gặp ở trẻ em, đặc trưng bởi da khô, ngứa và các đợt viêm tái diễn. Bệnh không lây nhưng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt, tâm lý của trẻ và chất lượng cuộc sống của gia đình. Kiểm soát bệnh cần phối hợp phục hồi hàng rào da, chống viêm, nhận biết bội nhiễm và duy trì chăm sóc lâu dài.

Viêm da cơ địa ở trẻ em là gì?

Viêm da cơ địa (atopic dermatitis) là bệnh viêm da mạn tính, tái phát, thường khởi phát từ nhũ nhi. DermNet ghi nhận bệnh ảnh hưởng khoảng 15–20% trẻ em; khoảng 80% trẻ mắc bệnh khởi phát trước 6 tuổi. Cơ chế bệnh liên quan đến bất thường hàng rào biểu bì, đáp ứng miễn dịch, di truyền, hệ vi sinh da và môi trường. 

Khi hàng rào da suy yếu, da mất nước nhiều hơn và dễ bị kích thích bởi xà phòng, chất tẩy rửa, mồ hôi hoặc khí hậu. Ngứa làm trẻ gãi; gãi tiếp tục gây tổn thương da, tăng viêm và tạo “vòng ngứa – gãi”.

Dấu hiệu nhận biết thay đổi theo lứa tuổi như thế nào?

Ngứa là triệu chứng nổi bật, thường nặng hơn về đêm. Hình thái tổn thương thay đổi theo tuổi:

• Nhũ nhi: thường ở má, da đầu và mặt duỗi các chi; tổn thương có thể đỏ, rỉ dịch, đóng vảy. Vùng tã thường tương đối ít bị ảnh hưởng.
• Trẻ lớn: thường ở nếp khuỷu, khoeo chân; da khô, dày và lichen hóa khi gãi kéo dài.
• Đợt cấp: đỏ, phù, sẩn, trợt hoặc rỉ dịch; đợt mạn: khô, bong vảy, nứt và dày da. 

Bệnh chủ yếu được chẩn đoán lâm sàng. Không cần xét nghiệm dị ứng thường quy. Chỉ nên cân nhắc khi bệnh khó kiểm soát dù đã điều trị đúng hoặc bệnh sử gợi ý rõ một dị nguyên/thức ăn gây phản ứng. Test IgE hoặc test da dương tính đơn thuần không chứng minh đó là tác nhân gây bệnh. 

Những sai lầm chăm sóc nào dễ làm bệnh nặng hơn?

• Tự ý dừng hoặc đổi thuốc khi da vừa đỡ: cần dùng thuốc theo kế hoạch; khi bệnh kiểm soát, bác sĩ sẽ hướng dẫn giảm, ngừng hoặc điều trị duy trì ở vùng hay tái phát.
• Quá sợ corticoid bôi: đây vẫn là điều trị hàng đầu cho nhiều đợt bùng phát. Thuốc an toàn khi chọn đúng hoạt lực, đúng vị trí, đủ lượng và đúng thời gian. Dùng quá ít vì “sợ steroid” có thể khiến viêm kéo dài. 

• Chỉ dưỡng ẩm khi da quá khô: dưỡng ẩm là điều trị nền, cần duy trì lâu dài. Khuyến nghị bôi 2–3 lần/ngày; nên bôi ngay sau tắm khi da còn ẩm. 
• Kiêng tắm: trẻ có thể tắm nước ấm khoảng 5–10 phút, dùng chất làm sạch dịu nhẹ, không hương liệu khi cần và dưỡng ẩm ngay sau tắm.
• Dùng tắm lá, thuốc đắp hoặc kem không rõ thành phần: có thể gây kích ứng, viêm da tiếp xúc, nhiễm khuẩn; một số sản phẩm còn có nguy cơ chứa corticoid không khai báo.
• Kiêng ăn rộng rãi vì sợ dị ứng: không phải mọi trẻ đều cần loại sữa, trứng, hải sản hoặc thực phẩm khác. Chế độ loại trừ không có chỉ định có thể gây thiếu dinh dưỡng và ảnh hưởng tăng trưởng. 

Bệnh có thể gây biến chứng gì?

• Nhiễm khuẩn thứ phát: tăng đỏ, đau, rỉ dịch, mủ hoặc vảy tiết vàng.
• Eczema herpeticum do herpes simplex: mụn nước/trợt đau xuất hiện nhanh, lan rộng, có thể kèm sốt; cần điều trị kháng virus sớm.
• Ngứa kéo dài gây rối loạn giấc ngủ, quấy khóc, khó tập trung và ảnh hưởng học tập.
• Tăng gánh nặng tâm lý cho trẻ và người chăm sóc.

Bệnh viện điều trị viêm da cơ địa ở trẻ em như thế nào?

Điều trị được cá thể hóa theo tuổi, vị trí, mức độ nặng, ảnh hưởng giấc ngủ – chất lượng cuộc sống, nhiễm trùng và đáp ứng trước đó.

• Phục hồi hàng rào da: dưỡng ẩm đủ lượng; hướng dẫn tắm và chăm sóc da.
• Kiểm soát viêm tại chỗ: corticoid bôi là lựa chọn đầu tay trong nhiều đợt cấp. Thuốc ức chế calcineurin tại chỗ hoặc thuốc không steroid khác có thể dùng ở vị trí nhạy cảm hay trường hợp phù hợp theo tuổi và phê duyệt tại Việt Nam. 
• Điều trị chủ động: vùng hay tái phát có thể được dùng thuốc chống viêm tại chỗ ngắt quãng sau khi kiểm soát đợt cấp. 
• Đợt nặng: wet-wrap (băng ướt), quang trị liệu hoặc thuốc toàn thân/thuốc sinh học được cân nhắc khi bệnh vừa–nặng không đáp ứng điều trị tại chỗ. 
• Bội nhiễm: điều trị kháng khuẩn hoặc kháng virus khi có bằng chứng nhiễm trùng; không dùng kháng sinh bôi thường quy.
• Corticoid toàn thân: khuyến cáo không dùng thường quy cho viêm da cơ địa trẻ em; chỉ cân nhắc rất ngắn trong tình huống chọn lọc, dưới giám sát chuyên khoa. 

Cha mẹ nên chăm sóc và phòng tái phát như thế nào?

Năm nguyên tắc dễ nhớ:

1. Dưỡng ẩm 2–3 lần/ngày và ngay sau tắm; ưu tiên sản phẩm không hương liệu.
2. Dùng thuốc đúng đơn, đúng vị trí, đủ lượng; không tự mua, pha loãng, đổi hoặc ngừng thuốc theo cảm tính.
3. Tắm nước ấm, thời gian ngắn; thấm khô nhẹ, không chà xát; tránh nước quá nóng và chất tẩy rửa mạnh.
4. Nhận diện yếu tố làm bùng phát của từng trẻ như nóng, mồ hôi, quần áo thô ráp, sản phẩm có hương liệu hoặc dị nguyên đã xác định; không cần loại bỏ hàng loạt yếu tố khi chưa có liên quan rõ.
5. Tái khám theo hẹn và có kế hoạch xử trí cho đợt bùng phát, giai đoạn duy trì và dấu hiệu nhiễm trùng.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám sớm?

Cần khám sớm khi tổn thương lan nhanh, đau nhiều, rỉ dịch/mủ hoặc đóng vảy vàng; trẻ sốt, li bì hoặc quấy khóc bất thường; xuất hiện nhiều mụn nước/trợt đau; ngứa gây mất ngủ kéo dài; bệnh không cải thiện dù đã dùng thuốc đúng; hoặc tái phát dày khiến gia đình khó kiểm soát tại nhà. 

Lời khuyên từ bác sĩ là gì?

Viêm da cơ địa thường kéo dài theo từng đợt nhưng có thể kiểm soát tốt. Mục tiêu là giảm ngứa, phục hồi hàng rào da, rút ngắn đợt bùng phát, phòng nhiễm trùng và duy trì chất lượng cuộc sống. Dưỡng ẩm hằng ngày, dùng thuốc chống viêm đúng chỉ định và tránh các phương pháp chưa được kiểm chứng có giá trị hơn việc tìm kiếm một “cách chữa khỏi hoàn toàn”. Phối hợp đều giữa gia đình và bác sĩ giúp giảm tái phát và hạn chế biến chứng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Davis DMR, Alikhan A, Bercovitch L, et al. Guidelines of care for the management of atopic dermatitis in pediatric patients. J Am Acad Dermatol. 2026;95(1):121.e1–121.e26. doi:10.1016/j.jaad.2026.02.113.

2. Wollenberg A, Kinberger M, Arents B, et al. European Guideline (EuroGuiDerm) on atopic eczema: Living update. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2025;39(9):1537–1566. doi:10.1111/jdv.20639.

3. Kolb L, Villarreal LA, Sathe NC. Atopic Dermatitis. StatPearls [Internet]. Updated March 4, 2026. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026.

4. DermNet. Atopic dermatitis (Atopic eczema): symptoms and causes. Updated May 2023. Truy cập ngày 07/08/2026.

5. DermNet. Treatment of atopic dermatitis. Cập nhật 2026.

 Viết bài: ThS. ĐD Đào Thu Thủy - Khoa Bệnh dã tổng hợp

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội