Viêm da do Demodex kèm viêm da tiếp xúc kích ứng sau khi đắp gừng vùng mặt: báo cáo ca bệnh

 1. Tổng quan

Demodex folliculorum và Demodex brevis là ký sinh trùng thường trú trong nang lông – tuyến bã, với mật độ cao ở vùng giữa mặt. Khi mật độ Demodex tăng kèm phản ứng viêm quanh nang, có thể xuất hiện bệnh cảnh viêm da do Demodex (demodicosis), biểu hiện bằng sẩn, mụn mủ, ban đỏ, vảy phấn nang lông và ngứa. Viêm da do Demodex dạng trứng cá đỏ và trứng cá đỏ thể sẩn mụn mủ (papulopustular rosacea – PPR) có nhiều đặc điểm chồng lấp và có thể nằm trong cùng một phổ bệnh.

Chẩn đoán viêm da do Demodex dựa trên biểu hiện lâm sàng kết hợp xét nghiệm tìm ký sinh trùng. Soi tươi hoặc soi trực tiếp (direct microscopic examination – DME) có thể âm tính giả do Demodex nằm sâu trong nang hoặc phân bố không đồng đều. Sinh thiết da hoặc sinh thiết bề mặt da chuẩn hóa (standardized skin surface biopsy – SSSB) có thể giúp tăng khả năng phát hiện. Mô bệnh học thường ghi nhận viêm quanh nang lông và có thể thấy Demodex trong lòng nang.

Gừng tươi (Zingiber officinale) chứa gingerol, shogaol và oleoresin. Việc đắp gừng tươi trực tiếp lên vùng da đang viêm có thể gây kích ứng và làm tổn thương thêm hàng rào da. Chúng tôi báo cáo một trường hợp viêm da do Demodex ở bệnh nhân nữ 56 tuổi, tổn thương nặng lên trong thời gian tự đắp gừng kéo dài. Soi tươi Demodex hai lần âm tính, trong khi mô bệnh học ghi nhận Demodex trong nang lông.

2. Giới thiệu ca bệnh

Đặc điểm lâm sàng

Bệnh nhân nữ, 56 tuổi, tiền sử đau dạ dày nhiều năm, hiện không điều trị. Chưa ghi nhận dị ứng thuốc hoặc thức ăn. Gia đình không có người mắc bệnh da tương tự.

Bệnh khởi phát khoảng 2 tháng trước nhập viện với sẩn đỏ ở má phải. Người bệnh chưa đi khám, tự rửa và đắp nước gừng lên vùng tổn thương. Ban đỏ không cải thiện và lan dần sang hai bên mặt. Khoảng 7 ngày trước nhập viện xuất hiện thêm mụn mủ trên nền mảng đỏ. Bệnh nhân khám tại Bệnh viện Da liễu Trung ương, được chẩn đoán viêm da mủ và điều trị cefprozil, doxycycline, kháng histamin và clindamycin bôi. Sau đó người bệnh vẫn tiếp tục đắp lá gừng tại nhà, mụn mủ tăng và phải tái khám, nhập viện.

Toàn trạng ổn định. Tim nhịp đều, phổi thông khí rõ. Tổn thương gồm mảng đỏ lan tỏa vùng mặt và quanh mắt; sẩn đỏ, mụn mủ rải rác, rõ hơn ở mũi; bề mặt có vảy tiết vàng. Người bệnh ngứa nhiều tại vùng tổn thương.

Cận lâm sàng, chẩn đoán và điều trị

Xét nghiệm: hồng cầu 4,03 T/L, Hb 126 g/L, bạch cầu 7,6 G/L, NEU 4,944 G/L, lympho 1,764 G/L, tiểu cầu 330 G/L. AST 25,02 U/L, ALT 20,34 U/L, CRP 8,84 mg/L, HDL 2,34 mmol/L, triglyceride 0,63 mmol/L, cholesterol 5,47 mmol/L, creatinin 60,72 µmol/L, ure 4,75 mmol/L, IgE 10,59 IU/mL.

Soi tươi Demodex mặt: không thấy. Soi lại Demodex: không thấy. Soi nấm mặt, mũi: không thấy nấm. Dermoscopy: hình ảnh viêm da nhiễm trùng. Siêu âm phần mềm mặt: hình ảnh viêm da. Phiến đồ Tzanck: rải rác bạch cầu đa nhân trung tính; không tế bào gai lệch hình, không tế bào khổng lồ, không eosinophil và lympho bào. Cấy khuẩn mặt âm tính. Cấy nấm mặt âm tính. PCR lao không điển hình âm tính. Nhuộm PAS âm tính.

Mô bệnh học da mặt: thượng bì quá sản nhẹ, bạch cầu đa nhân trung tính ở lớp sừng. Trung bì phù, xâm nhập viêm dày đặc bạch cầu đa nhân trung tính, rải rác bạch cầu đơn nhân quanh nang lông và quanh mạch; có Demodex trong nang lông; thoái hóa sợi chun nhiều. Kết luận: viêm nang lông với nhiều bạch cầu đa nhân trung tính, có Demodex trong nang lông.

Chẩn đoán: viêm da do Demodex; viêm da tiếp xúc kích ứng do đắp gừng được xem là yếu tố kèm theo và làm nặng tổn thương.

Người bệnh được ngừng hoàn toàn việc đắp gừng. Điều trị nội trú gồm kháng histamin, ceftriaxone, ivermectin, đắp dung dịch Jarish, và metronidazole bôi. Sau điều trị, vảy tiết và mụn mủ giảm rõ, còn ban đỏ tồn dư.

3. Bàn luận

Viêm da do Demodex là bệnh da viêm liên quan đến sự gia tăng mật độ Demodex trong nang lông – tuyến bã, thường biểu hiện ở vùng giữa mặt của người lớn. Demodex folliculorum chủ yếu sống trong nang lông, trong khi Demodex brevis nằm sâu hơn ở tuyến bã. Demodex có thể hiện diện trên da bình thường; biểu hiện bệnh xuất hiện khi mật độ tăng và có phản ứng viêm tại chỗ, với các tổn thương như sẩn, mụn mủ, ban đỏ, vảy phấn nang lông và ngứa. Forton và De Maertelaer cho rằng trứng cá đỏ thể sẩn mụn mủ và viêm da do Demodex dạng trứng cá đỏ có nhiều đặc điểm chồng lấp và có thể thuộc cùng một phổ bệnh.

Trường hợp này phù hợp với viêm da do Demodex dựa trên cả lâm sàng và mô bệnh học: bệnh nhân nữ 56 tuổi, tổn thương ưu thế vùng giữa mặt (trán, mũi, má), sẩn và mụn mủ trên nền ban đỏ, kèm ngứa; mô bệnh học ghi nhận viêm nang lông với nhiều bạch cầu đa nhân trung tính và có Demodex trong lòng nang. Thoái hóa sợi chun có thể gặp ở da mặt lớn tuổi và trong bối cảnh tổn thương mạn tính. IgE không tăng và bạch cầu ái toan không tăng, không gợi ý phản ứng quá mẫn tức thì.

Một điểm đáng chú ý là soi tươi Demodex hai lần âm tính, trong khi sinh thiết da ghi nhận Demodex trong nang lông. Kết quả soi tươi âm tính không loại trừ chẩn đoán vì Demodex có thể nằm sâu trong nang, phân bố không đồng đều giữa các vị trí hoặc số lượng ký sinh trùng ở bề mặt giảm sau khi người bệnh rửa và đắp nhiều lần. Trong trường hợp này, mô bệnh học cho thấy viêm nang lông kèm Demodex trong lòng nang, phù hợp với chẩn đoán khi đối chiếu với biểu hiện lâm sàng.

Trong ca này, tổn thương tăng rõ trong thời gian người bệnh tiếp tục đắp gừng tươi. Gingerol và shogaol có thể gây cảm giác nóng, rát và kích ứng khi tiếp xúc với da, đặc biệt trên vùng da đang viêm. Việc đắp gừng kéo dài trên vùng tổn thương có thể làm hàng rào da tổn thương thêm và làm nặng ban đỏ, tiết dịch hoặc vảy tiết. Một số chế phẩm từ gừng ở nồng độ thấp đã được nghiên cứu về tác dụng chống viêm, nhưng việc đắp gừng tươi trực tiếp lên mặt không phải phương pháp đã được chứng minh hiệu quả và có nguy cơ gây viêm da tiếp xúc kích ứng. Việc người bệnh vẫn tiếp tục đắp gừng trong thời gian điều trị có thể góp phần khiến tổn thương chưa cải thiện.

Các chẩn đoán phân biệt được cân nhắc gồm nhiễm nấm, lao da không điển hình, bệnh bọng nước tự miễn, lupus ban đỏ, viêm da dầu, trứng cá thông thường và viêm da tiếp xúc kích ứng. Soi tươi, cấy nấm và nhuộm PAS âm tính làm giảm khả năng nhiễm nấm; PCR lao không điển hình âm tính. Phiến đồ Tzanck không ghi nhận tế bào gai lệch hình. Lupus ban đỏ cấp và viêm da dầu ít phù hợp hơn với hình thái sẩn, mụn mủ và kết quả mô bệnh học. Trứng cá thông thường cũng ít phù hợp do bệnh khởi phát ở tuổi 56 và không ghi nhận nhân trứng cá. Viêm da tiếp xúc kích ứng do gừng có thể cùng tồn tại và làm nặng tổn thương, nhưng không giải thích đầy đủ hình ảnh viêm nang lông kèm Demodex trên mô bệnh học.

Bệnh nhân từng được chẩn đoán viêm da mủ và điều trị cefprozil, doxycycline cùng clindamycin bôi. Doxycycline cũng được sử dụng trong điều trị trứng cá đỏ nhờ tác dụng kháng viêm. Tuy nhiên, người bệnh vẫn tiếp tục đắp gừng và chưa được điều trị hướng Demodex, có thể góp phần khiến đáp ứng chưa đầy đủ. Trong điều trị trứng cá đỏ thể sẩn mụn mủ, ivermectin và metronidazole bôi là những lựa chọn thường được sử dụng; doxycycline có thể được cân nhắc khi tổn thương nhiều. Ivermectin có tác dụng trên Demodex và đồng thời có đặc tính kháng viêm; metronidazole bôi hỗ trợ kiểm soát tổn thương viêm.

Trong đợt điều trị nội trú, người bệnh ngừng đắp gừng, đắp dung dịch Jarish, kháng histamin giảm ngứa, ivermectin và metronidazole bôi để kiểm soát tổn thương liên quan Demodex. Ceftriaxone được sử dụng khi nhập viện do còn nhiều mụn mủ, vảy tiết và dermoscopy gợi ý viêm da nhiễm trùng; cấy khuẩn sau đó âm tính. Sau điều trị, vảy tiết vàng và mụn mủ hoạt động hết, còn ban đỏ và sẩn tồn dư, phù hợp với diễn biến hồi phục của tổn thương viêm.

Ở người lớn có ban đỏ kèm sẩn, mụn mủ vùng giữa mặt, viêm da do Demodex nên được cân nhắc trong chẩn đoán phân biệt. Cần khai thác kỹ thói quen chăm sóc da tại nhà, bao gồm đắp lá, đắp gừng hoặc rửa bằng các chế phẩm thảo dược. Soi tươi Demodex âm tính không loại trừ chẩn đoán; nếu lâm sàng vẫn nghi ngờ, có thể cân nhắc phương pháp lấy mẫu khác hoặc sinh thiết tùy trường hợp. Người bệnh nên được khuyến cáo không tự đắp gừng hoặc các chế phẩm không rõ thành phần lên vùng da mặt đang viêm. Điều trị cần đồng thời loại bỏ yếu tố kích ứng và kiểm soát Demodex.

 4. Kết luận

Chúng tôi báo cáo một bệnh nhân nữ 56 tuổi bị viêm da do Demodex, tổn thương nặng lên trong thời gian đắp gừng kéo dài ở vùng mặt. Soi tươi Demodex hai lần âm tính, nhưng mô bệnh học ghi nhận viêm nang lông với nhiều bạch cầu đa nhân trung tính và có Demodex trong nang. Tổn thương cải thiện sau khi ngừng đắp gừng và điều trị bằng ivermectin, metronidazole bôi, dung dịch Jarish, kháng histamin cùng kháng sinh trong giai đoạn cấp.

Trường hợp này cho thấy kết quả soi tươi cần được diễn giải cùng biểu hiện lâm sàng và mô bệnh học, đồng thời việc khai thác thói quen chăm sóc da tại nhà có thể giúp nhận diện yếu tố làm nặng. Nhận diện đúng và điều trị theo cơ chế giúp hạn chế dùng kháng sinh kéo dài không cần thiết.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Thiboutot, D., Anderson, R., Cook-Bolden, F., et al. (2020). Standard management options for rosacea: the 2019 update by the National Rosacea Society Expert Committee. Journal of the American Academy of Dermatology, 82(6), 1501-1510.

2. van Zuuren, E. J., Arents, B. W. M., van der Linden, M. M. D., Vermeulen, S., Fedorowicz, Z., & Tan, J. (2021). Rosacea: new concepts in classification and treatment. American Journal of Clinical Dermatology, 22(4), 457-465.

3. Forton, F. M. N., & De Maertelaer, V. (2018). Papulopustular rosacea and rosacea-like demodicosis: two phenotypes of the same disease? Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 32(6), 1011-1016.

4. Forton, F. M. N. (2020). The pathogenic role of Demodex mites in rosacea: a potential therapeutic target already in erythematotelangiectatic rosacea? Dermatology and Therapy, 10(6), 1229-1253.

5. Alhanshali, L., & Khachemoune, A. (2024). Clinical dermatologic applications of ginger: a focused review. International Journal of Dermatology, 63(4), 438-442.

Viết bài: BSCKII. Trần Thị Vân Anh, BSNT Lê Hoàng Long - Khoa Điều trị bệnh da tổng hợp

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội