Rụng tóc không sẹo do Lupus ban đỏ hệ thống dễ chẩn đoán nhầm với Rụng tóc thể mảng

1. Đặt vấn đề

Rụng tóc không sẹo là biểu hiện da liễu thường gặp ở bệnh nhân Lupus ban đỏ hệ thống (SLE) trong giai đoạn bệnh hoạt động. Khi rụng tóc xuất hiện thành từng mảng khu trú, nhất là ở giai đoạn sớm chưa có triệu chứng toàn thân rõ ràng, bệnh dễ bị nhầm với rụng tóc thể mảng (Alopecia Areata - AA). Sự nhầm lẫn này có thể dẫn đến điều trị không hiệu quả và bỏ sót tổn thương hệ thống tiềm ẩn, đặc biệt ở thận và huyết học. Báo cáo ca bệnh tại Bệnh viện Da liễu Trung ương dưới đây nhấn mạnh vai trò của soi da đầu (trichoscopy) và các xét nghiệm cận lâm sàng trong chẩn đoán phân biệt.

2. Báo cáo trường hợp lâm sàng

Bệnh nhân nam 31 tuổi, xuất hiện các mảng rụng tóc tại vùng đỉnh, thái dương và chẩm trong 2 tháng nay, tổn thương lan rộng theo thời gian. Vùng da tại tổn thương có tình trạng tăng sắc tố nhẹ, không ghi nhận cảm giác ngứa hay đau vùng tổn thương. Bệnh nhân chưa điều trị gì trước khi đến khám.

Tổn thương cơ bản:

• Nhiều mảng rụng tóc kích thước không đều khu trú chủ yếu tại vùng đỉnh, chẩm và vùng thái dương hai bên. Ranh giới tổn thương không đều. Nền da đầu tại vùng rụng có biểu hiện đỏ da nhẹ, một số tổn thương dát tăng sắc tố rải rác. Tại rìa và trong vùng tổn thương vẫn còn sót lại một số sợi tóc ngắn, mảnh.
• Khám toàn thân: chưa phát hiện tổn thương da, niêm mạc và cơ quan khác

-        Cận lâm sàng:

• Trichoscopy: ghi nhận các dấu hiệu: nút sừng nang tóc, giãn mạch, biến thiên đường kính sợi tóc, tóc cuộn, vùng trắng không có cấu trúc, sắc tố dạng tổ ong

-  Xét nghiệm miễn dịch:

• Kháng thể kháng nhân (ANA Hep-2): Dương tính mạnh (Speckled 3+).
• ANA 23 Profile: Kháng thể kháng SSA (+++), Ro52 (++), và kháng Sm (++) dương tính.
• Định lượng Bổ thể: C3 giảm mạnh (0.7 g/L), C4 giảm (0.27 g/L),

-  Xét nghiệm sinh hóa máu

• Công thức máu: Giảm đáng kể dòng bạch cầu. Bạch cầu (WBC): 2.9 G/L; Lympho bào (LYM): 0.802 G/L.
• Chức năng gan thận: Sinh hóa máu cơ bản trong giới hạn bình thường (Ure: 7.0 mmol/L, Creatinine: 88.6 μmol/L, AST/ALT: 39/25 U/L).
• Tổng phân tích nước tiểu: Ghi nhận Protein niệu (+), Hồng cầu niệu (+)
• Sàng lọc nhiễm trùng: Vi nấm soi tươi da đầu âm tính; Test nhanh Giang mai âm tính.

-  Mô bệnh học

• Lát cắt dọc: thâm nhiễm dày đặc của tế bào viêm (chủ yếu là lympho bào và rải rác tương bào) khu trú quanh các mạch máu ở lớp trung bì sâu, hạ bì và xung quanh tuyến mồ hôi eccrine. Đặc biệt ghi nhận sự lắng đọng Mucin xen kẽ giữa các bó sợi collagen
• Lát cắt ngang: Tăng tỷ lệ nang tóc ở giai đoạn thoái triển và nghỉ ngơi (Catagen/Telogen > 50%). Cấu trúc mầm tóc và tuyến bã vẫn còn được bảo tồn tốt, không có hiện tượng xơ hóa vĩnh viễn phá hủy nang tóc.

Chẩn đoán xác định: Rụng tóc không sẹo do Lupus ban đỏ hệ thống

3. Bàn luận

Rụng tóc không sẹo là biểu hiện da liễu có giá trị trong Lupus ban đỏ hệ thống (SLE), được đưa vào tiêu chuẩn lâm sàng SLICC 2012 với độ đặc hiệu cao. Các biểu hiện tóc và da đầu có thể được xem là “cửa sổ” phản chiếu hoạt tính bệnh tự miễn hệ thống.

Ca bệnh này phù hợp với thể rụng tóc từng đám không sẹo: rụng tóc khu trú thành nhiều mảng, rụng tóc không hoàn toàn, trong vùng tổn thương vẫn còn sợi tóc ngắn, mảnh; nền da đầu có đỏ nhẹ và tăng sắc tố rải rác.

Hình thái này dễ nhầm với Rụng tóc thể mảng (Alopecia Areata - AA) do cùng biểu hiện bằng mảng rụng khu trú. Tuy nhiên, AA điển hình thường có da đầu trơn láng, không viêm bề mặt và rụng tóc hoàn toàn trong mảng. Ngược lại, ca này có đỏ da nhẹ, tổn thương không trơn láng hoàn toàn và rụng tóc không hoàn toàn, gợi ý rụng tóc trong SLE.

Trichoscopy có vai trò quan trọng khi lâm sàng chưa điển hình. Các dấu hiệu như giãn mạch, nút sừng quanh nang tóc, biến thiên đường kính sợi tóc, vùng trắng không có cấu trúc và sắc tố dạng tổ ong phù hợp với rụng tóc do lupus hơn là AA. Trong khi đó, AA thường thiên về chấm đen, tóc dấu chấm than và chấm vàng quanh nang tóc.

Mô bệnh học giúp củng cố chẩn đoán rụng tóc đặc hiệu do lupus. Các đặc điểm quan trọng gồm thâm nhiễm lympho quanh mạch máu và quanh nang tóc, thâm nhiễm sâu, cùng sự lắng đọng mucin trong trung bì. Việc không ghi nhận xơ hóa phá hủy nang tóc phù hợp với rụng tóc không sẹo.

Các xét nghiệm miễn dịch và hệ thống trong ca bệnh cho thấy bệnh không chỉ khu trú ở da đầu: ANA dương tính mạnh, anti-SSA, Ro52, anti-Sm dương tính, C3/C4 giảm, kèm giảm bạch cầu, protein niệu và hồng cầu niệu. Điều này nhấn mạnh vai trò của nhận diện sớm rụng tóc trong phát hiện hoạt tính bệnh SLE và các tổn thương cơ quan tiềm ẩn.

Mục tiêu điều trị ưu tiên là kiểm soát quá trình viêm hệ thống và bảo tồn chức năng nang tóc. Điều trị hàng thứ nhất gồm Hydroxychloroquine (HCQ), phối hợp Corticosteroid đường uống trong giai đoạn cấp nếu cần. Tại chỗ có thể dùng Clobetasol hoặc Tacrolimus để hỗ trợ kiểm soát viêm và thúc đẩy mọc tóc.

Với trường hợp không đáp ứng HCQ hoặc có hoạt tính bệnh hệ thống nặng, có thể cân nhắc Methotrexate, Dapsone hoặc Mycophenolate Mofetil (MMF). Điều trị hỗ trợ gồm Minoxidil bôi hoặc uống liều thấp, chống nắng tuyệt đối và ngừng hút thuốc lá.

Tiên lượng của rụng tóc không sẹo trong SLE nhìn chung tốt nếu bệnh được kiểm soát sớm. Tóc thường bắt đầu mọc lại sau khoảng 3 tháng khi bệnh ổn định, khác với rụng tóc trong DLE khi sẹo đã hình thành.

4. Kết luận

Rụng tóc từng đám không sẹo có thể là biểu hiện đầu tiên, hoặc là dấu hiệu duy nhất báo hiệu một đợt bùng phát cấp tính của bệnh Lupus ban đỏ hệ thống. Trong thực hành da liễu lâm sàng, khi tiếp nhận một trường hợp rụng tóc mảng có kèm theo các dấu hiệu viêm nhẹ (đỏ da nền tổn thương), hoặc khi soi da đầu phát hiện giãn mạch, cần loại trừ ngay bệnh lý mô liên kết tự miễn.

 Tài liệu tham khảo:

1. Udompanich S, Chanprapaph K, Suchonwanit P. Hair and Scalp Changes in Cutaneous and Systemic Lupus Erythematosus. Am J Clin Dermatol. 2018;19(5):679-694. doi:10.1007/s40257-018-0363-8
2. Suchonwanit P, Udompanich S, Thadanipon K, Chanprapaph K. Trichoscopic signs in systemic lupus erythematosus: a comparative study with 109 patients and 305 healthy controls. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2019;33(4):774-780. doi:10.1111/jdv.15421
3. Desai K, Miteva M. Recent Insight on the Management of Lupus Erythematosus Alopecia. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2021;14:333-347. Published 2021 Mar 30. doi:10.2147/CCID.S269288

Viết bài: Ths.Bs Nguyễn Thị Ngọc Anh -

Nhóm chuyên môn bệnh rụng tóc thể mảng và bệnh lý tóc

Đăng bài: Phòng Công tác xã hội